Ổ cắm, phích cắm công nghiệp: đọc mã màu, cấp IP, số cực và vị trí tiếp đất

2. Mã màu theo điện áp

Khi nhà sản xuất dùng màu để báo điện áp làm việc (ngoài nhãn ghi chữ), màu được quy định theo bảng dưới. Màu chỉ cho biết dải điện áp; còn phải đọc thêm vị trí tiếp đất ở mục 3 mới khoá được đúng hệ. Bảng giải thích chi tiết từng màu ở bài mã màu điện áp ổ cắm IEC 60309.

3. Số cực và vị trí tiếp đất theo giờ

Số cực ghi theo số tiếp điểm, kể cả tiếp đất E (earth, dây bảo vệ PE): 3 cực là 2P+E (hai cực mang điện và tiếp đất), 4 cực là 3P+E (ba pha, không trung tính), 5 cực là 3P+N+E (ba pha, trung tính N và tiếp đất); ngoài xưởng hay gọi 3 chân, 4 chân, 5 chân. Đầu nối dây pha ghi L1, L2, L3 hoặc 1, 2, 3; trung tính ghi N (catalogue Bals 2016).

Vị trí tiếp đất đọc như mặt đồng hồ: nhìn thẳng mặt ổ, rãnh khoá ở phía dưới, ống tiếp đất nằm ở một trong mười hai vị trí giờ. Điện áp của hệ xác định bằng màu vỏ cộng với vị trí giờ của lỗ tiếp đất (catalogue Mennekes 2016). Ký hiệu “6h” nghĩa là tiếp đất ở vị trí 6 giờ. Hình vị trí trong tiêu chuẩn là mặt trước của ổ cắm; phích và đầu cắm gắn thiết bị đối xứng gương (catalogue Bals 2016, theo DIN EN 60309-2).

Bảng dưới gom các cột điện áp trong bảng chọn mã của Bals. Cùng 230 V nhưng 2P+E ở 6h còn 3P+E ở 9h; cùng 400 V thì ngược lại. Vì vậy phích cắm và ổ cắm cùng màu, cùng số cực vẫn phải khớp vị trí giờ mới cắm được với nhau. Cách chọn số cực và dòng cho mạch ba pha có trung tính xem ổ cắm công nghiệp 3P+N+E chọn dòng 16, 32, 63, 125 A.

• Điện áp tới 50 V: vị trí vấu phụ so với vấu chính quyết định hệ, ví dụ 40–50 V, 50 và 60 Hz là vấu phụ ở 12h, màu trắng; 20–25 V không có vấu phụ, màu tím (catalogue Bals 2016).
• Ngoài các vị trí thông dụng, catalogue Bals còn liệt kê loại đặc biệt: tiếp đất 1h, 5h cho 600–690 V, và 3h cho ổ cắm container lạnh 32 A 4 cực.

4. Cấp bảo vệ IP44 và IP67

Mã IP theo IEC 60529 gồm hai chữ số. Chữ số thứ nhất chỉ mức chống vật rắn và chạm vào phần nguy hiểm, chạy từ 0 đến 6; chữ số thứ hai chỉ mức chống nước, chạy từ 0 đến 8 (IEC 60529, bảng 1 và 2). Với phích, ổ cắm công nghiệp, catalogue hãng chia theo hai cấp IP44 và IP67: Bals công bố phích, ổ của hãng đạt IP44 và IP67, thử theo DIN EN 60529, ví dụ ở độ sâu nước 1 m (catalogue Bals 2016); bảng chọn ổ của tài liệu Mennekes Việt Nam cũng chia hai cột IP44 và IP67.

Chọn cấp IP theo môi trường nơi lắp: xưởng có nước rửa, bụi, ngoài trời. Cách đối chiếu từng loại xưởng với cấp IP xem chọn cấp IP ổ cắm cho xưởng ẩm, bụi.

5. Dòng 16, 32, 63, 125 A

Catalogue Bals chia bốn cỡ dòng 16, 32, 63 và 125 A; tài liệu Mennekes Việt Nam có các cỡ 16, 32, 63 A. Với bốn cỡ của mình, Bals công bố khả năng đóng cắt đủ theo DIN EN 60309 và cho phép cắm, rút khi có tải tới 690 V xoay chiều (catalogue Bals 2016, mục Standards).

Cỡ 63 A và 125 A có thêm tiếp điểm điều khiển (pilot contact) dùng cho khoá liên động bằng điện hoặc giám sát. Tiếp điểm này đóng sau cùng khi cắm và mở trước tiên khi rút (catalogue Bals 2016). Bals ghi mã có tiếp điểm này bằng hậu tố P.

Cỡ dòng còn quyết định tiết diện dây đấu được vào cực của ổ. Dòng định mức của ổ là giới hạn của chính phụ kiện; cáp cấp và thiết bị bảo vệ của tuyến vẫn chọn theo điều kiện IB ≤ In ≤ Iz, trong đó IB là dòng tải tính toán, In là dòng định mức của thiết bị bảo vệ, Iz là khả năng mang tải của dây (QCVN 12:2014/BXD, mục 2.6.3.1). Xem chọn MCB theo dòng tải và phối hợp cáp và aptomat.

6. Ổ gắn nổi, gắn mặt tủ, phích cắm và ổ nối, ổ khoá liên động

Theo thuật ngữ của EN 60309, một bộ nối gồm phích (plug) ở đầu dây mềm cắm vào ổ cắm (socket) phía nguồn; đầu cắm gắn trên thiết bị tiêu thụ gọi là inlet; ổ nối ở đầu dây mềm để nối dài gọi là connector (catalogue Bals 2016, Glossary of terms). Catalogue chia các kiểu lắp như sau.

• Ổ gắn nổi (surface mounting socket outlet): bắt nổi lên bề mặt lắp đặt, có hộp riêng; Bals có bản IP44 và IP67.
• Ổ gắn mặt tủ (panel mounting socket outlet, ổ âm): lắp trên mặt tủ, vỏ hộp; có kiểu thẳng và kiểu nghiêng, mỗi kiểu IP44 hoặc IP67 (catalogue Bals 2016). Chọn vỏ tủ chứa ổ xem tủ điện công trình các loại và cách chọn vỏ tủ.
• Phích cắm: Bals có bản IP44, IP67, kiểu nghiêng và kiểu khoá được bằng ổ khoá. Đầu cắm gắn thiết bị (inlet) có kiểu gắn nổi và gắn mặt tủ; ổ nối (connector) dùng nối dài dây mềm.
• Ổ có công tắc và khoá liên động: IEC 60309-4 áp dụng cho sản phẩm ghép trong một vỏ một ổ cắm theo IEC 60309-1 hoặc 60309-2 với một thiết bị đóng cắt (IEC webstore). Với ổ khoá liên động của Mennekes, công tắc không bật được khi phích chưa cắm hết, và không rút được phích khi công tắc chưa tắt (catalogue Mennekes 2016). Bals có ổ gắn nổi có công tắc, khoá liên động cơ khí kép, khoá được ở vị trí 0.
• Bộ ổ cắm liên hợp: nhiều ổ CEE 16–63 A, ổ có khoá liên động, kèm RCD, cầu chì, MCB trong một vỏ, có bản IP44 và IP67 (tài liệu Mennekes Việt Nam, không ghi năm). Mạch có dụng cụ cầm tay phải có RCD dòng tác động không quá 30 mA làm bảo vệ bổ sung (QCVN 12:2014/BXD, mục 2.3.3.4); xem RCCB, RCBO, ELCB khác nhau thế nào.

7. Các bước chọn

Đi theo đúng thứ tự năm thông số: số cực, màu và vị trí giờ, cỡ dòng, cấp IP, kiểu lắp. Số liệu tải, điện áp, môi trường lấy từ hồ sơ thiết kế hoặc nhãn máy.

• Xác định điện áp và số dây của tải: một pha, ba pha không trung tính hay ba pha có trung tính. Từ đó ra số cực 2P+E, 3P+E hoặc 3P+N+E.
• Tra màu và vị trí giờ theo bảng ở mục 2 và 3; ổ, phích, ổ nối trong cùng một hệ phải trùng màu, số cực, vị trí giờ và cỡ dòng.
• Chọn cỡ dòng 16, 32, 63 hoặc 125 A không nhỏ hơn dòng tải, kiểm cỡ dây đấu được vào ổ; cáp và aptomat tuyến chọn theo chọn cáp điện hạ thế cho công trình.
• Chọn IP44 hay IP67 theo môi trường; chọn kiểu gắn nổi, gắn mặt tủ, phích cắm và ổ nối, hoặc ổ có công tắc khoá liên động khi cần cấm cắm, rút có tải.
• Ghi đủ các thông số trên vào danh mục vật tư khi hỏi hàng, xem chuẩn bị BOQ để nhận báo giá nhanh.
• Tủ cấp nguồn cho cụm ổ cắm cần đo dòng, điện năng: xem chọn biến dòng TI theo tỉ số và cấp chính xác, đồng hồ đo đa năng: đọc thông số và công tơ 3 pha trực tiếp và gián tiếp qua TI.